| |
Bidder -
Tıp
Bilimleri Dergisi Yıl 2010 Sayı 1
Bidder Tıp Bilimleri Dergisi
2010 • Cilt: 2 • Sayı: 1 • 7-12
GEBE KADINLARIN BESLENME DURUMUNUN
DEĞERLENDİRİLMESİ
THE EVALUATION OF NUTRITIONAL STATUS OF PREGNANT WOMEN
Emre Erdem Taş, Işık ÜSTÜNER, Hatice ÖZDEMİR, Aynur DİKEÇ,
A.Filiz AVŞAR
ARAŞTIRMA
RESEARCH
ÖZET
Amaç: Amacımız, antenatal gebelik takibi hastanemizde yapılan
gebe kadın-ların beslenme durumunu saptamaktı.
Hastalar ve Yöntemler: Tek merkezli, kesitsel klinik
çalışmamıza, Aralık 2008 - Mart 2009 tarihleri arasında
hastanemizde doğumu gerçekleştirilen 79 gebe kadın alındı.
Olgulara gebeliğin 3. trimesterinde “Besin Tüketim Formu”
uygulandı. Günlük beslenme kapsamında aldıkları enerji ve besin
değerlerinin miktarı hesaplanarak, Türkiye’ye Özgü Beslenme
Rehberi’nde gebe kadınlar için önerilen düzeylerle
karşılaştırıldı.
Bulgular: Gebe kadınların günlük enerji, protein, karbonhidrat
ve yağ alım-ları önerilen düzeylerde bulunmuştur. Gebe
kadınların günlük kalsiyum, de-mir, çinko, A vitamini, D
vitamini, tiamin, B6 vitamini, folik asit ve posa alımları ise
önerilen düzeylerin altında idi. Günlük fosfor ve C vitamini
alım-ları ise önerilen düzeylerin üstünde bulunmuştur.
Sonuç: Çalışma grubunda yer alan gebe kadınların diyetlerinde
yeterli ener-ji ve makro besinler bulunmasına rağmen vitamin ve
mineral alımında cid-di yetersizlik görülmektedir. Gebelerin
sağlıklı beslenme konusunda eğiti-mi ve diyette mikro
besinlerden zengin öğe çeşidinin artırılmasının gerek-tiğini
düşünüyoruz.
Anahtar kelimeler: Prenatal beslenme, enerji alımı, mikro
besinler, eser ele-mentler, vitaminler.
ABSTRACT
Aim: Our goal was to identify nutritional status of the pregnant
women whose antenatal follow-ups was done in our hospital.
Patients and Methods: 79 pregnant women who birth in our
hospital be-tween December 2008 - March 2009 accepted in this
single-centered, cross-sectional clinical study, In third
trimester of pregnancy “Food Consumption Form” was applied. The
energy and nutritional context in a daily diet was calculated
and compared with recommended levels for pregnant women in
Nutrition Guide Specific for Turkey.
Results: Pregnant women’s daily energy, protein, carbonhydrate
and fat in-take were found in the proposed level. Pregnant
women’s daily calcium, iron, zinc, vitamin A, vitamin D,
thiamine, vitamin B6, folic acid and the pulp purchases was
below the recommended levels. Daily intake of phosphorus and
vitamin C was found above recommended levels.
Conclusion: Although pregnant diets, in this study group,
contain enough energy and macro nutrients, vitamin and mineral
intake was really insuf-ficient. We believe that pregnant
education for healthy nutrition and micro-nutrient rich diet
should be encouraged.
Key words: Prenatal nutrition, energy intake, micronutrients,
trace elements, vitamins.
GİRİŞ
Doğru beslenme, hastalıklardan korunmanın ve sağlıklı yaşamın ön
koşullarından biridir. Dünya Sağ-lık Örgütünün “21. yüzyılda
herkes için sağlık, 21 he-def” bildirgesinde; sağlıklı bir
yaşamın ancak gıda gü-vencesi ve güvenliğinin sağlanması ile
sürdürülebilece-ği belirtilerek, yeterli ve dengeli beslenmenin
toplum sağlığı için önemi vurgulanmıştır.
Gebelik dönemi beslenme gereksiniminin arttığı özel süreçlerden
biridir. Bu dönemde yetersiz ve den-gesiz beslenme maternal ve
fetal sağlığı olumsuz yön-de etkilemektedir. Annenin ileri
derecede yetersiz bes-lendiği durumlarda kötü gebelik sonuçları
artmakta-dır. Özellikle artmış abortus oranları, ölü doğum, er-ken
doğum, gestasyonel haftasına göre düşük doğum ağırlığı ve
neonatal ölüm riski maternal malnutrisyon ile ilişkilidir (1,2).
Kötü beslenmenin oosit ve embri-yo kalitesine etki ettiği ve
fertilizasyon oranlarını azal-tabileceği de bildirilmiştir (1).
Ek olarak perikonsep-siyonel dönemde maternal folik asit ve
çinko eksikli-ği nöral tüp defektlerine yol açmaktadır (3,4).
Erişkin dönemdeki Tip II Diabetes Mellitus ve kardiovasküler
hastalıkların, erken fetal yaşamda maternal dengesiz
Geliş Tarihi/Received: 07/12/2009 Kabul Tarihi/Accepted:
15/01/2010
İletişim:
Uzm. Dr. Işık ÜSTÜNER
Atatürk Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Kadın Hastalıkları ve
Doğum Kliniği Bilkent Yolu No: 3, 06800 Bilkent / ANKARA
Tel: 90 312 291 25 25 e-mail: kustuner@hotmail.com
8Bidder Tıp Bilimleri Dergisibeslenmenin fetus üzerine olumsuz
etkisi ile olabilece-ği de düşünülmektedir (5).
Gebelik döneminde annenin dengesiz beslenmesi ve aşırı kilo
alımı doğum sonrası obezite riskini artır-maktadır (6).
Ülkemizde gebelikte beslenme sorunlarının başlı-ca nedenleri;
gebelikte artan ihtiyaçlara uygun olarak günlük beslenmeye ek
yapılmaması, ekonomik yeter-sizlikler nedeniyle besin alımının
azalması, gelenek ve göreneklerin etkisi nedeni ile yanlış
besinlerin seçimi, yiyecek hazırlama ve saklamada yapılan yanlış
uygula-malardır (7). Ek olarak gebelikte oluşan medikal prob-lemlerde
(hiperemezis gravidarum, ilaç kullanımı vb.) beslenme düzeyine
etki etmektedir.
Türkiye’de halkın beslenme durumu; coğrafi böl-gelere,
mevsimlere, sosyoekonomik düzeye ve kentsel-kırsal yerleşim
yerlerine göre önemli farklılıklar gös-termektedir. Ulusal
beslenme stratejilerini belirlerken özellikle gebe kadınların
beslenme durumunu sapta-yan çalışmalara ihtiyaç bulunmaktadır.
Ancak ülke-mizde bu konuda yapılan çalışmalar sınırlı sayıdadır.
Bizim bu çalışmada amacımız, hastanemizde antena-tal takipleri
yapılan gebelerin günlük enerji ve besin öğeleri alımlarını
değerlendirerek beslenme durumu-nu saptamaktır.
HASTALAR VE YÖNTEMLER
Tek merkezli, kesitsel klinik çalışmamıza, Aralık 2008-Mart 2009
tarihleri arasında Ankara Atatürk Eği-tim ve Araştırma Hastanesi
Kadın Hastalıkları ve Do-ğum Kliniği’ne doğum için başvuran ve
antenatal ge-belik takibi hastanemizde yapılan 18–45 yaş
arasında-ki 79 gebe olgu alınmıştır. Çalışmaya katılanlar hasta
bilgilendirme ve onam formunu imzaladılar ve çalışma için Yerel
Etik Kuruldan onay alındı.
Çalışmamıza; kronik hastalığı olanlar (örn. Tip I Diabetes
mellitus, kronik hipertansiyon), çoğul gebe-liği olanlar ve
hastalığı nedeniyle özel diyet uygulanan olgular dahil edilmedi.
Olguların medikal, reprodüktif bilgileri ve sosyo-demografik
özellikleri hasta takip formuna yüz yüze görüşülerek
kaydedilmiştir. Maternal eğitim düzeyi; eğitim alınan yıl
sayısına göre gruplandırılmış ve 0–8 yıl eğitim alanlar düşük,
9–12 yıl eğitim alanlar orta ve 13 yıl ve üzerinde eğitim
alanlar yüksek eğitim durumu olarak belirlenmiştir. Sosyo-ekonomik
düzey olgunun eğitim düzeyi, mesleği, eşin mesleği, ev sahibi
olma du-rumu ve evdeki eşyalar skorlanarak düşük, orta ve
yük-sek olmak üzere üçe ayrıldı (8).
Gebeliğin 3. trimesterinde, gebe kadınların beslen-me durumunu
saptamak amacıyla standart “Besin Tü-ketimi Formu”
kullanılmıştır (9). Kadınlara formu dol-durmaları için bilgi
verilerek üç gün boyunca tükettik-leri tüm besin ve içecekleri
kayıt etmeleri istenmiştir. Kadınların günlük enerji ve besin
öğeleri alımları ise, bilgisayar ortamında ülkemize uyarlanmış
besin ana-lizi (BEBİS) programı ile hesaplanmış ve Türkiye’ye
Özgü Beslenme Rehberi’nde yer alan gebe kadınlar için önerilen
düzeylerle karşılaştırılarak değerlendiril-miştir (10).
İstatistiksel Analiz
İstatistiki analizler SPSS 11,5 istatistik programı kullanılarak
yapıldı. Grup ortalamalarının önerilen değerlerle
karşılaştırılmasında tek örneklem testi kul-lanıldı. Sonuçların
anlamlılığı % 95 güven aralığında incelendi ve p < 0.05
istatistiksel anlamlı kabul edildi.
BULGULAR
Çalışmaya katılan 79 olgunun yaş ortalaması 26.39±5.45 yıl ve
gebelik süresi ortalama 39.04±2.56 hafta idi. Gebelik öncesi
vücut kitle indeksi ortalama 22.89±3.58 kg/m2 ve gebelikte
ağırlık artışı 14.84±5.53 kg olarak saptandı (Tablo 1).
Çalışmamıza katılan gebe kadınların % 89,9’unun antenatal takibi
düzenli iken, % 10,1’inin takipleri dü-zensiz idi. Gebelikte
düzenli multivitamin kullanımı % 16,5 olguda saptandı. Gebelikte
sigara içimi % 5,1 ora-nındaydı ve gebelerin tümü gebelikleri
boyunca hiç al-kollü içecek tüketmediklerini belirtmişlerdi.
Maternal eğitim düzeyi % 39,2 olguda düşük, % 32,9 olguda orta
ve % 27,8 olguda yüksek ve maternal sosyoekonomik düzey % 34,2
olguda düşük, %40,5 olguda orta ve % 25,3 olguda yüksek olarak
belirlendi (Tablo 2).
Kadınların beslenme ile aldıkları ortalama günlük enerji ve
besin öğeleri ile önerilen miktarları karşıla-ma oranları Tablo
3’de verilmiştir. Kadınlar günde or-talama 2295.76 kalori enerji
almakta olup, bu miktar önerilenin % 95,6’sıdır (p=0.087).
Günlük makro besin alımları ve protein, karbonhidrat ve yağ
alımları öneri-len düzeylerdedir (p>0.05). Ancak çalışmamızda
gün-lük posa alımı istatistiksel olarak anlamlı düşüktür ve
önerilenin sadece % 21,2’si olarak saptanmıştır.
Çalışmamıza katılan gebe kadınların günlük vita-min ve mineral
alımları incelendiğinde, kalsiyum ve D vitamini alımları
istatistiksel olarak anlamlı düşüktür. Önerilen düzeylerin
sırasıyla % 52,3 ve % 6,68’ini di-yet ile karşılamaktadırlar.
Yine demir ve çinko günlük alımları anlamlı olarak düşüktür
[sırasıyla 11.31±3.67, 10.48±5.34]. Buna karşın magnezyum günlük
alımla-rı önerilen düzeylerde iken (%104), günlük fosfor alı-
9
2010 • Cilt: 2 • Sayı: 1 • 7-12
Tablo 1- Gebe kadınların medikal ve reprodüktif özellikleri.
ÖzelliklerX ± S. sapma, ortanca (min-max)Yaş (yıl)26.39±5.45,
25.00 ( 19-38 )Gravida2.02±1.64, 2.00 ( 1-11 )Parite0.69±0.95,
0.00 ( 0-6 )Abortus0.16±0.51, 0.00 ( 0-3 )D&C0.06±0.33, 0.00 (
0-2 )Yaşayan0.67±0.88, 0.00 ( 0-5 )Gebelik süresi
(hafta/gün)39.04±2.56, 39.40 ( 37-42,5 )Gebelik öncesi vücut
kitle indeksi (kg/m2)22.89±3.58, 22.60 ( 16.61-35.27 )Gebelikte
ağırlık artışı (kg)14.84±5.53, 15.00 ( 3-33 )
Tablo 2- Gebe kadınların sosyo-demografik özellikleri.
Özelliklern ( % )Doğum öncesi izlemDüzenli71 ( % 89,9 )Düzensiz8
( % 10,1 )Evlilik durumuEvli78 ( % 98,7 )Evli değil1 ( % 1,3
)Gebelikte multivitamin kullanımıEvet13 ( % 16,5)Hayır66 ( %
83,5 )Gebelikte sigara kullanımıEvet4 ( % 5,1 )Hayır75 ( % 94,9
)Maternal eğitim düzeyiDüşük31 ( % 39,2 )Orta26 ( % 32,9
)Yüksek22 ( % 27,8 )MeslekEv kadını65 ( % 82,3 )Çalışıyor14 ( %
17,7 )Maternal sosyal güvenlikVar77 ( % 97,4 )Yok2 ( % 2,6
)Sosyoekonomik düzeyDüşük27 ( % 34,2 )Orta32 ( % 40,5 )Yüksek20
( % 25,3 )Oturulan evApartman66 ( % 83,5 )Bahçeli ev13 ( % 16,5
)Doğum şekliNVD18 ( % 22,8 )SMLE47 ( % 59,5 )C/S14 ( % 17,7 )
mı önerilenin istatistiksel olarak anlamlı üstündedir (%146).
A vitamini, tiamin ve B6 vitamininin günlük alım-ları
istatistiksel olarak anlamlı düşüktür. Dikkat çeki-ci olarak
günlük folik asit alımı önerilenin % 21,1 dü-zeyindedir (p <
0.001). Buna karşın riboflavin günlük alımları önerilen
düzeylerde iken (%97,8), günlük C vi-tamini alımı önerilenin
istatistiksel olarak anlamlı üs-tündedir (%121,1).
TARTIŞMA
Gebelikte yeterli ve dengeli beslenme; hem kadın sağlığının
devamı, hem de fetusun fiziksel ve mental gelişimi için şarttır.
Ülkemiz beslenme durumu yö-nünden hem gelişmekte olan hem de
gelişmiş ülkele-rin sorunlarını birlikte içeren bir görünüme
sahiptir. Türkiye’de enerjiyi yetersiz düzeyde tüketen aile
oranı düşüktür. Ancak toplam protein tüketiminin çoğu bit-kisel
kaynaklıdır. Özellikle süt ve süt ürünlerinin ye-tersiz düzeyde
tüketilmesi kalsiyum ve riboflavin yeter-sizliğinin temelidir.
Türkiye geneline bakıldığında ta-hıl ve tahıl ürünlerinin
tüketimi ilk sırada yer almak-tadır (11).
Gebelikteki total kalori alımı doğum kilosu üze-rinde bilinen en
önemli beslenme faktörüdür. Ek ola-rak gebelik öncesi VKİ
gebelik süresince alınan kilo-dan bağımsız olarak, yenidoğanın
kilosu üzerindeki etkili olmaktadır (1,2). Çalışmamızın
sonucunda ge-belikte ortalama ağırlık artışının yaklaşık 14,8 kg
ol-duğunu ve gebelerin günlük enerji, yağ, karbonhidrat ve
protein alımlarının yeterli düzeyde olduğunu sap-tadık. Ek
olarak gebelerin gebelik öncesi VKİ’nin nor-mal sınırlar içinde
olduğunu belirledik. Garipağaoğlu ve ark. İstanbul’da yaşayan
gebelerin beslenme duru-munu inceledikleri benzer bir çalışmada
ise, gebelerin günlük enerji alımlarının önerilen düzeylere göre
ye-tersiz (%77) olduğunu rapor etmişlerdir (12). Ek ola-rak
aldıkları enerjinin karbonhidrattan sağlanan oranı önerilenin
altında, yağ ve proteinden sağlanan oranla-rını ise önerilenin
üstünde bulmuşlardır.
Gebelikte önerilen sınırlar arasında kilo alan kadın-ların
maternal ve fetal sonuçlar (düşük doğum ağırlığı, makrozomi,
spontan preterm doğum oranları, sezar-
Tablo 3- Gebe kadınların ortalama enerji ve besin öğeleri
alımları ve 3. trimesterde önerilene göre değerlendirilmesi.
Enerji ve besin öğeleriGünlük alınan miktar ortalama
Х ± S. sapmaÖnerilen miktarGünlük alınan miktarın önerilen ile
karşılaştırılması (%)PEnerji
(kalori)2295.76±535.28240095.60.087Protein
(g/gün)81.80±21.0560-9090.8-136.3> 0.05Karbonhidrat
(g/gün)329.16±100.60330-36091.4-99.7> 0.05Yağ
(g/gün)74.10±25.4066-8092.6-112.2> 0.05Kalsiyum (mg)681.53±242.00130052.30.000¬Magnezyum
(mg)364.36±262.603501040.628Fosfor (mg)1022.79±284.837001460.000¬Demir
(mg)11.31±3.672741.80.000¬Çinko (mg)10.48±5.341569.80.000¬A
vitamini ve karoten (IU)4067.05±2505.11770052.80.000¬D vitamini
(IU)26.75±15.314006.680.000¬Tiamin (mg)0.99±0.271.470.70.000¬Riboflavin
(mg)1.37±0.431.497.80.550B6 vitamini (mcg)1679.37±454.33190088.30.000¬Folik
asit (mcg)127.28±39.6860021.10.000¬C vitamini (mg)109.04±76.7590121.10.030¬Posa
(g)5.94±2.342821.20.000¬
¬ p < 0.05 istatistiksek olarak anlamlı
10
Bidder Tıp Bilimleri Dergisi
yen doğum, maternal postpartum obezite) açısından en sağlıklı
gebelik sonuçlarına sahip oldukları bildiril-miştir (13). Ancak,
kadınların yalnızca %30 - 40’ının önerilen aralıkta kilo
alabildiği belirtilmiştir. Özellik-le 2. trimesterdeki kilo
alımının 1. ve 3. trimestere göre fetal büyüme ile daha yakından
ilişkili olduğu ve 3. tri-mesterde düşük kilo alımının spontan
preterm doğum ile ilgili olabileceği de belirtilmiştir.
Çalışmamız sonucunda gebe kadınların diyetlerin-de yeterli
enerji ve makro besinler bulunmasına rağ-men vitamin ve mineral
alımında ciddi dengesizlik gö-rülmektedir. Özellikle gebelerin
günlük kalsiyum ve D vitamini alımları önerilen düzeylerin
altında idi. Fos-for alımları önerilen düzeylerin üstünde ve
magnez-yum alımları ise önerilen düzeylerde bulunmuştur. Ül-kemizde
yapılan bir çalışmada günlük D vitamini alımı önerilen
düzeylerin %19’u, kalsiyum ve magnezyum % 79’u olarak
bildirilmiştir (12). Günlük fosfor alı-mı ise çalışmamıza benzer
şekilde yüksek bildirilmiş-tir. Çalışmamızın kış aylarında
yapılmış olması nede-niyle D vitamininin en önemli kaynağı olan
güneş ışı-ğından faydalanma en alt düzeydedir. Türkiye’nin fark-lı
bölgelerinde yapılan çalışmalarda orta ve ağır düzey-de anne D
vitamini eksikliği %46 – 80 oranında saptan-mıştır (14).
Özellikle kış aylarında günlük D vitamini alımı maternal diyet
düzenlenerek veya suplementas-yon yolu ile artırılmalıdır.
Çalışmamızda günlük çinko ve folik asit alımları önerilen
düzeylerin altında bulunmuştur. Erdoğan ve arkadaşları özellikle
beslenme düzeyinin, gebeliğin 1. trimesterinde folik asit
düzeyleri üzerine anlamlı etkisi olduğunu bildirmişlerdir (8).
Çinko düzeyinin ise tüm gebelik boyunca sosyoekonomik düzeyden
çok, bes-lenme ve diyet alışkanlıkları ile ilişkili olduğunu
sapta-mışlardır. Kişi başına tüketilen besin miktarı ile besin-lerin
folik asit içeriklerinden yararlanılarak ülkemizde besinlerden
günde ortalama 250 mcg folik asit alındığı hesaplanmıştır (15).
Bu düzey ve çalışmamızdaki dü-zey gebelikte folik asitin
beslenme ile yeterince alınma-dığını göstermektedir. Benzer
şekilde Aras ve arkadaş-ları Türkiye’de ortalama günlük çinko
alımını 6,7 mg olarak bildirmişlerdir (16). Çavdar ve
arkadaşları ise Türkiye’de olağan diyetin 12 mg/gün’den az çinko
içer-diğini ve bu düzeyin gebelikteki ihtiyacı karşılamadığı-nı
rapor etmişlerdir (17).
Çalışmamızda günlük demir alımı da önerilen dü-zeylerin altında
bulunmuştur. Demir eksikliği anemisi ülkemiz için önemli bir
halk sağlığı sorunudur. Gebe-likte ve postpartum ilk 6 haftada
yaklaşık % 50 oranın-da demir eksikliği anemisi bildirilmektedir
(18). Şan-lıer ve arkadaşları üç kuşak kadının beslenme alışkan-lıklarını
inceledikleri çalışmalarında kız, anne ve an-neannelerin
sırasıyla %48,6, %37,3 ve %38,0’ının de-mir tüketimlerinin
yeterli düzeyde olduğu bildirmiş-lerdir (19).
SONUÇ
Yeterli, sağlıklı ve dengeli bir diyet maternal ve fe-tal
sağlığın devamı için gereklidir. Çalışmamızda ge-belik öncesi
VKİ normal olan ve gebelik takipleri sı-rasında yeterli ağırlık
artışı görülen olguların diyetle-rinde mikro besin öğelerinde
ciddi eksiklik tespit ettik. Özellikle diyette D vitamini,
demir, folik asit ve çinko günlük alımları önerilen düzeylere
göre ciddi düzey-de eksikti. Gebelik takibinde prekonsepsiyonel
dönem-den itibaren tüm gebelik boyunca genel beslenme du-rumu,
gebelikte ağırlık artışı, diyetin makro besin içe-riğine ek
olarak detaylı mikro besin içeriği de değer-lendirilmelidir.
Gebelerin sağlıklı beslenme konusun-da eğitimi,
bilinçlendirilmesi ve diyette mikro besin-lerden zengin öğelerin
çeşidinin artırılmasının gerek-tiğini düşünüyoruz.
KAYNAKLAR
1. Kind KL, Moore VM, Davies MJ. Diet around conception and
during pregnancy-effects on fe-tal and neonatal outcomes. Reprod
Biomed Onli-ne 2006;12:532-41.
2. Fowles ER. Prenatal nutrition and birth outcomes. J Obstet
Gynecol Neonatal Nurs 2004;33:809-22.
3. Prevention of neural tube defects: results of the Medical
Research Council Vitamin Study. MRC Vitamin Study Research Group.
Lancet 1991;338:131-7.
4. Cengiz B, Söylemez F, Oztürk E, Cavdar AO. Se-rum zinc,
selenium, copper, and lead levels in wo-men with second-trimester
induced abortion re-sulting from neural tube defects: a
preliminary study. Biol Trace Elem Res 2004;97:225-35.
5. Moore VM, Davies MJ. Diet during pregnancy, neonatal outcomes
and later health. Reprod Fer-til Dev 2005;17:341-8.
6. Siega-Riz AM, Evenson KR, Dole N. Pregnancy-related weight
gain--a link to obesity? Nutr Rev 2004;62:105-11.
7. Baysal A. The importance of nutrition in mater-nal health and
economy in nutrition. Turk Hemsi-re Derg 1988;38:24-7.
8. Erdogan M, Ustüner I, Cengiz B, Söylemez F, Cav-dar AO.
Effects of nutrition on zinc, folic acid, and vitamin B12 levels
during pregnancy. Biol Trace Elem Res 2006;109:105-13.
11
2010 • Cilt: 2 • Sayı: 1 • 7-12
12Bidder Tıp Bilimleri Dergisi9. Pekcan G. Toplum Beslenmesi.
Diyet El Kita-bı. 3. baskı. Ankara, Hatipoğlu Basım ve Yayım,
2004;63-5.
10. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü,
H.Ü. Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Türkiye’ye Özgü Beslenme
Rehberi. Ankara, Sağ-lık Bakanlığı Yay. 2004;58-60.
11. Pekcan G. Food and nutrition policies: what’s be-ing done in
Turkey. Public Health Nutr 2006;9:158-62.
12. Garipağaoğlu M, Budak N, Elmacıoğlu F, Bulut A. İstanbul’da
yaşayan bir grup gebe kadının beslen-me durumunun
değerlendirilmesi. Türk Aile Hek Derg 2007;11:27-31.
13. Abrams BF, Berman CA. Nutrition during preg-nancy and
lactation. Prim Care 1993;20:585-97.
14. Hatun S, Ozkan B, Orbak Z, Doneray H, Cizmeci-oglu F, Toprak
D, Calikoglu AS. Vitamin D defici-ency in early infancy. J Nutr
2005;135:279-82.
15. 1984 Gıda Tüketimi ve Beslenme Araştırması. Ta-rım Orman ve
Köy İşleri Bakanlığı/UNICEF, An-kara 1987:32.
16. Aras NK, Ölmez I. Human exposure to trace ele-ments. Supp
Nutri 1995;11:512-16.
17. Çavdar AO. Analysis of zinc (serum, plasma eryt-hrocyte, and
hair zinc) and its relation to nutriti-on in pregnant Turkish
women: A review of cross-sectional and longitudinal studies. J
Trace Elem Exp Med 2000;13:63-71.
18. Açkurt F, Wetherilt H, Löker M, Hacibekiroğlu M. Biochemical
assessment of nutritional status in pre- and post-natal Turkish
women and outcome of pregnancy. Eur J Clin Nutr 1995;49:613-22.
19. Şanlıer N, Kılıç E. Kız, anne ve anneannelerin günlük enerji
ve besin öğesi alımlarının karşılaş-tırılması. TAF Prev Med Bull
2008;7:269-76.
|
|
